Trong dòng chảy nghi lễ Tết cổ truyền của người Việt, “Bách Thần triều Thiên” là một khái niệm ít được nhắc đến trong đời sống hiện đại, nhưng lại giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong cấu trúc tư duy văn hóa của cha ông. Theo quan niệm dân gian, từ khoảng ngày 25 tháng Chạp đến trước lễ Tất niên, các vị thần cai quản nhân gian đồng loạt trở về trời để chầu Ngọc Hoàng, báo cáo việc cai trị một năm. Trong khoảng thời gian ấy, dương gian rơi vào trạng thái “không có thần linh trấn giữ”.
Thoạt nghe, đây có vẻ là một niềm tin mang màu sắc huyền hoặc. Nhưng nếu đọc kỹ hơn, “Bách Thần triều Thiên” không phải là câu chuyện về sự vắng mặt của thần linh, mà còn thể hiện nhân sinh quan sâu sắc của người Việt về trách nhiệm của con người đối với trật tự sống của chính mình.
Khác với nhiều nền văn hóa luôn nhấn mạnh sự che chở thường trực của các đấng siêu hình, người Việt thừa nhận một sự thật rất tỉnh táo: trật tự không phải lúc nào cũng được bảo đảm. Sẽ có những giai đoạn mà những “hệ thống bảo vệ quen thuộc”, dù là thần linh, luật lệ hay khuôn phép… cũng có khoảng trống. Và trong những thời điểm ấy, con người cần giữ ý thức, đủ kỷ cương, nếu không rối loạn sẽ sinh ra.
Khoảng thời gian “Bách Thần triều Thiên” trong tâm thức người Việt là một khoảng trống có chủ ý. Đó là lúc con người được đặt vào vị trí trung tâm: không còn ai “giữ cửa, trông nhà” thay, không còn ai “đứng trên” để trông nom, soi xét uốn nắn, mọi an ổn hay bất an đều phụ thuộc vào cách con người tự tổ chức cuộc sống của mình.
Trong giai đoạn ấy, hàng loạt các hoạt động sinh hoạt trong gia đình xuất hiện, mà ngày nay đã trở thành một nét văn hóa đặc trưng. Đó là: dựng cây nêu, cắm cành đào, dán câu đối đỏ, quét vôi, quét dọn nhà cửa, sửa sang bàn thờ, bày mâm ngũ quả, gói bánh… Những hoạt động này thường bị hiểu giản lược là “trang trí Tết” hay “trừ tà”. Nhưng về bản chất, chúng là ngôn ngữ biểu tượng của việc xác lập ranh giới, khi các vị thần linh vắng mặt, không gian gia đình được con người trông giữ không chỉ bằng sự hiện diện mà còn bằng các hoạt động mang tính tập thể, gắn kết như một tuyên ngôn về chủ quyền không gian sống.
Cây nêu, cành đào không chỉ là vật để “trấn tà”, “đuổi ma”, mà là biểu trưng của sinh khí, của sự sống đang được duy trì trong không gian ấy. Câu đối đỏ là lời tuyên bố về những giá trị mà gia đình lựa chọn giữ gìn. Vôi bột để phân định rõ ràng đâu là trong đâu là ngoài, các hoạt động sinh hoạt chung của dọn dẹp, gói bánh, chuẩn bị đồ ăn… vừa gắn kết tình cảm các thành viên vừa làm ấm không gian sống bằng tình thân.
Nói cách khác, khi thần linh để lại khoảng trống, con người phải ý thức việc đứng ra làm người giữ cửa, giữ gìn cho chính ngôi nhà của mình.
“Bách Thần triều Thiên” phản ánh một nhân sinh quan bất biến của trật tự tự nhiên là không có hệ thống nào có thể thay con người giữ trật tự mãi mãi. Khi đạo đức gia đình suy yếu, khi kỷ cương xã hội lỏng lẻo, thì dù có bao nhiêu nghi lễ cầu cúng cũng không thể bù đắp.
Việc ông cha đặt ra một giai đoạn “không có thần linh coi sóc” chính là để nhắc nhở: trách nhiệm không thể phó mặc. An lành của một ngôi nhà không đến từ lời khấn, mà đến từ cách người sống trong đó đối xử với nhau. Bình yên của một cộng đồng không đến từ niềm tin mù quáng, mà từ việc mỗi cá nhân biết giữ giới hạn, giữ đạo lý, giữ phần việc của mình. Cũng như vậy, ngày nay chúng ta thường tìm kiếm sự bảo đảm từ bên ngoài: luật pháp, hệ thống tôn giáo – tín ngưỡng, công nghệ, tài chính, danh tiếng…. Nhưng lịch sử văn hóa Việt nhắc rằng: sẽ luôn có những thời điểm không ai bảo vệ thay chúng ta. Khi ấy, điều giữ cho đời sống không sụp đổ, tinh thần luôn vững vàng không phải là phép màu, mà là ý thức làm người có trách nhiệm. Biết đâu là ranh giới, biết điều gì cần giữ, biết mình đang sống như thế nào trong chính ngôi nhà của mình.
“Bách Thần triều Thiên”, những cây nêu, cành đào, câu đối đỏ, bánh chưng, bánh tét… trong những ngày cuối năm không phải là tàn dư mê tín, mà là nhân sinh quan của cha ông in dấu trên một nền văn hóa dung dị nhưng căn bản: ngôi nhà chỉ thực sự an khi người sống trong đó biết mình đang sống ra sao.
Ưu Đàm