Con người hiện đại thường nói mình mệt mỏi, trống rỗng, thiếu động lực, dễ nghiện những thứ vụn vặt như lướt điện thoại, xem video ngắn hay chơi game hàng giờ liền. Ít ai nhận ra rằng, phía sau những hành vi rất đời thường ấy là một cơ chế sinh học cực kỳ tinh vi đang âm thầm điều khiển mang tên chất dẫn truyền dopamine, hay còn được gọi là hormone hạnh phúc.
Nhưng dopamine không hẳn là “hormone hạnh phúc” như nhiều người lầm tưởng. Khoa học thần kinh ngày nay cho thấy dopamine không tạo ra cảm giác sung sướng, mà tạo ra cảm giác “muốn”. Nó thôi thúc con người hành động, theo đuổi, tìm kiếm. Khi dopamine tăng lên, não không nói rằng “điều này làm ta hạnh phúc”, mà nói rằng “điều này đáng để tiếp tục”. Chính vì vậy, dopamin mạnh nhất không phải lúc ta đã đạt được thứ mình muốn, mà là khoảnh khắc ngay trước đó, khi ta mong đợi phần thưởng.
Não bộ con người cũng như tất cả các sự vật hiện tượng đều vận hành dựa trên nguyên tắc rất căn bản, đó là nguyên tắc cân bằng. Trong cơ chế vận hành của dopamine đó là cán cân giữa lạc thú và nỗi đau. Khi lạc thú đến quá dễ dàng, quá nhanh và quá thường xuyên, não buộc phải kéo cán cân về phía còn lại bằng cảm giác trống rỗng, mệt mỏi, thậm chí là đau khổ tinh thần. Và ngược lại khi nỗi đau được đưa vào một cách có chủ ý và kiểm soát, não lại bù đắp bằng cảm giác dễ chịu, ý nghĩa và thỏa mãn sâu sắc hơn. Đây không phải triết lý sống, mà là cơ chế sinh tồn đã được lập trình trong não bộ từ hàng chục nghìn năm trước.
Vấn đề là xã hội công nghệ ngày nay đã làm lệch cán cân đó một cách nghiêm trọng. Chưa bao giờ con người lại tiếp cận được nhiều kích thích dopamin nhanh, dễ dàng và rẻ như vậy. Chỉ cần một cú chạm màn hình là có thông báo mới, hình ảnh mới, cảm xúc mới. Mỗi lần như vậy, dopamine lại tăng vọt trong thời gian ngắn. Nhưng dopamine tăng càng nhanh, não càng nhanh chóng giảm độ nhạy để tự bảo vệ. Hệ quả là những gì từng khiến ta hào hứng dần trở nên nhạt nhẽo, và ta cần nhiều kích thích hơn để cảm thấy “có gì đó”.
Từ đó hình thành một vòng lặp nguy hiểm: con người không còn tìm niềm vui, mà tìm cách né tránh cảm giác buồn chán và trống rỗng. Lướt điện thoại không phải vì thích thú, mà vì không chịu nổi khi dừng lại. Game, video, chuyện phiếm không còn là giải trí, mà là thuốc giảm đau tinh thần. Đây chính là dạng nghiện dopamine ngắn hạn phổ biến nhất trong xã hội hiện đại: nghiện không phải vì quá sung sướng, mà vì quá sợ cảm giác thiếu vắng kích thích.
Thú vị ở chỗ, cũng trong xã hội đó, lại có những con người đi theo hướng hoàn toàn ngược lại. Họ tự đẩy mình vào những trải nghiệm khó khăn: tập luyện đến kiệt sức, chịu lạnh, chịu đói, thử thách thể xác và ý chí. Bề ngoài, điều này có vẻ giống như tự hành hạ bản thân. Nhưng bản chất, đây lại là một con đường khác để tái lập cân bằng. Khi con người chủ động bước vào nỗi đau có kiểm soát, não sẽ kích hoạt hệ thống phần thưởng nội sinh, giải phóng dopamin và endorphin một cách chậm rãi nhưng bền vững. Quan trọng hơn, cảm giác mà họ nhận được không chỉ là dễ chịu, mà là cảm giác làm chủ, vượt qua và có ý nghĩa.
Sự khác biệt giữa hai kiểu tìm dopamine này không nằm ở mức độ đau khổ hay sung sướng, mà nằm ở quyền kiểm soát. Một bên là bị các kích thích bên ngoài dẫn dắt, bên kia là chủ động lựa chọn thử thách. Một bên làm cạn kiệt hệ dopamine, bên kia giúp nó trở nên nhạy cảm trở lại. Tuy nhiên, nếu việc tìm kiếm nỗi đau trở thành cực đoan và ám ảnh, nó cũng có thể trượt sang một dạng nghiện khác, nơi con người dùng đau đớn thể xác để che lấp những tổn thương tâm lý chưa được giải quyết. Cán cân khi đó lại tiếp tục lệch, chỉ là theo một hướng khác.
Điều đáng nói là, con người hiện đại không thực sự thiếu lạc thú. Họ thiếu cảm giác sống có ý nghĩa. Não bộ không được thiết kế để tận hưởng khoái cảm liên tục, mà để cảm nhận giá trị sau quá trình nỗ lực. Khi dopamin đến quá dễ, nó không còn gắn với hành động, mục tiêu và sự phát triển, mà trở thành thứ tiêu hao năng lượng tinh thần.
Hiểu rõ cơ chế dopamine không phải để sợ hãi hay bài xích công nghệ, mà để sống tỉnh táo hơn trong chính đời sống của mình. Khi ta biết rằng mỗi kích thích nhanh đều có cái giá phải trả, ta sẽ thận trọng hơn với những gì mình tiêu thụ. Khi ta chấp nhận buồn chán, chấp nhận nỗ lực và những khó khăn vừa phải, ta đang cho não cơ hội tự phục hồi và tìm lại cảm giác hứng thú tự nhiên với cuộc sống.
ợi ích lớn nhất của việc hiểu dopamine không nằm ở việc kiểm soát não bộ, mà ở việc hiểu chính mình. Giữa một thế giới ngày càng ồn ào và dư thừa kích thích, có lẽ tự do thật sự không phải là muốn gì cũng có ngay, mà là biết thứ gì đáng để theo đuổi, và sẵn sàng trả cái giá cần thiết cho điều đó.
Tiêu Dao