Không chỉ là thời điểm bắt đầu của một năm âm lịch, mà còn là khoảnh khắc Trời mở vận, Đất chuyển khí, và Người đón nhận vận khí mới, chu kỳ mới.
Sau thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, con người ta bước vào những ngày thiêng liêng nhất của vòng tuần hoàn. Người phương Đông tin rằng tiết khí đầu năm là lúc thiên – địa – nhân giao hội. Dương khí vừa sinh, âm khí vừa tĩnh. Mọi sự khởi động đều in dấu sâu vào vận trình cả năm. Vì thế, những nghi lễ tháng Giêng là tâm thế con người hòa mình vào nhịp thở của tự nhiên, cũng như xây dựng một tinh thần lạc quan, một tâm thế đủ đầy cho một chu kỳ mới.
Tháng Giêng trong tiết Lập Xuân, thời điểm vạn vật chuyển mình. Theo học thuyết Âm Dương – Ngũ Hành, đây là lúc Mộc khí sinh khởi, tượng trưng cho sự phát triển, cho mầm sống vươn lên khỏi lòng đất, cây cối đâm chồi nảy lộc sau thời gian dai ngủ Đông. Người xưa quan niệm: đầu năm, nhất là những ngày đầu năm mới, con người giữ trạng thái vui vẻ, hành vi hòa ái khí lành sẽ tụ và sẽ có một năm hài hòa may mắn. Nếu ngược lại có xung đột là báo hiệu một năm bất ổn.
Vì vậy, các nghi lễ tháng Giêng đều hướng đến nhu cầu và sự viên mãn của cuộc sống nhân sinh. Đó là những nghi lễ cầu tài – cầu thực – cầu phúc thực hiện vào những ngày cụ thể để con người không chỉ thắp hương tĩnh tâm mời Thần, mà còn xây dựng cho mình một tâm thế mới, nhắc nhở mình rằng, mọi thành tựu không chỉ đến từ nỗ lực cá nhân mà còn từ sự hòa hợp với tự nhiên, từ kỷ luật và ý thức rằng luôn có một trật tự vô hình soi xét, dẫn dắt.
Mùng 5 tháng Giêng – đón Ngũ lộ Tài Thần – Cầu tài cho một năm
Theo Đạo tạng kinh, mùng 5 tháng Giêng là ngày đón Ngũ lộ Tài Thần về lại trần gian làm việc. Ngũ lộ tài thần gồm
Đông lộ Tài Thần Thanh kim sử giả
Nam lộ Tài Thần Xích kim sử giả
Trung lộ Tài Thần Hoàng kim sử giả
Tây lộ Tài Thần Bạch kim sử giả
Bắc lộ Tài Thần Ô kim sử giả
Nghi lễ đón Ngũ lộ Tài thần thể hiện trình độ nhận thức sâu sắc của người xưa về Vũ trị quan, Nhân sinh quan và Giá trị quan. Một năm mới, sau ngày mùng 3 tết tiễn gia tiên về lại âm giới, con người trở lại cuộc sống sinh hoạt thường nhật, nghi lễ đón Ngũ lộ Tài thần ngoài ý nghĩa đón tài lộc tứ phương hội tụ vào gia trạch còn là sự mong cầu hài hòa của khí ngũ hành, thanh khí bốn phương kết hợp với Trung ương Hoàng Thổ tạo nên một vận khí cân bằng để “thực” và “phúc” thuận đường mà đến.
Nghi lễ thường được thực hành vào giờ sớm tinh mơ hoặc giờ tốt trong ngày. Gia chủ dọn dẹp bàn thờ sạch sẽ, bày lễ vật, khấn lễ bày tỏ nguyện ước làm ăn chân chính, cầu tài lộc thuận đạo.
Ngũ lộ không chỉ là năm phương trời, năm hành khí, mà còn ẩn dụ cho năm phẩm chất đạo đức: nhân – lễ – nghĩa – trí – tín. Cầu Tài vì thế không phải cầu của cải bằng mọi giá, mà là cầu một tâm thế chính trực để xứng đáng đón nhận tài lộc.
Mùng 6 tháng Giêng – Thánh đản Thần Nông Viêm Đế, cầu Thực
Ngày mùng 6 tưởng niệm Thần Nông Viêm Đế – vị tổ sơ khai của nông nghiệp, y dược và kinh dịch (nước ta còn gọi là tết trồng cây – khởi đầu cho một mùa sinh trưởng). Hình tượng Thần Nông tìm ra ngũ cốc dạy dân trồng cấy và nếm trăm loại thảo dược không chỉ là huyền thoại, mà là biểu tượng của tư duy con người luôn mong cầu cuộc sống ấm no, mạnh khỏe và văn minh.
Trong nghi lễ, người ta dâng các sản vật nông nghiệp như lúa, đậu, khoai, rau trái… và thảo dược – như lời tri ân đất đai và lao động. Ngũ cốc là nền tảng của văn minh nông nghiệp; Thần Nông bản thảo kinh tượng trưng cho trí tuệ và y đức; Liên Sơn Dịch biểu thị sự thấu hiểu quy luật biến dịch của vũ trụ.
Cầu Thực vì thế không chỉ cầu đủ ăn đủ mặc, mà còn cầu sức khỏe, trí tuệ và sự minh triết để hiểu tự nhiên, hiểu đời, hiểu mình.
Mùng 7 tháng Giêng – Thiên Tào luận công hội
Theo Đạo tạng kinh, trước ngày “ban phúc” rằm tháng Giêng, có ngày Thiên Tào xét công luận tội. Đây là ngày và công việc nối tiếp của việc Ông Công ông Táo chầu Trời và ngày 25 tháng Chạp bách Thần triều Thiên tấu việc nhân gian. Dù nhìn dưới góc độ tín ngưỡng hay biểu tượng, ngày 7 tháng Giêng nhắc nhở con người về sự ảnh hưởng của những việc mình đã làm, những lời mình đã nói không dừng ở quá khứ mà tiếp tục ảnh hưởng tới cuộc sống hiện tại và tương lai.
Vào ngày này, nghi lễ khác hẳn hai ngày cầu tài và cầu thực, điều quan trọng nhất của nghi lễ là thắp hương sám hối, tự kiểm điểm những thiếu sót của năm cũ, phát nguyện sửa mình. Đây chính là thực hành nhân quả một cách tỉnh thức.
Luật nhân quả không đơn giản là sự trừng phạt, mà là quy luật tự nhiên. Nhân thiện sinh phúc, nhân ác sinh họa. Tháng Giêng vì thế là thời điểm “nắn mình” cho cả năm. Một ý nghĩ thiện cũng là hạt giống; một hành động tử tế cũng là phúc đức tích lũy.
Mùng 9 tháng Giêng – Ngọc Hoàng vân du trần gian
Ngày mùng 9, dân gian tin rằng Ngọc Hoàng giáng trần quan sát nhân gian. Nghi lễ thường được thực hành trên ban thờ hoặc ngoài trời với tâm thành kính trang nghiêm. Người ta cúng hoa tươi, trái cây, trà rượu, bánh ngọt; đốt hương và khấn cầu quốc thái dân an.
Nghi lễ mùng 9 khẳng định rằng: cuộc sống trốn nhân gian luôn có một “thế lực” vô hình trông coi, soi xét. Khi ta sống như có Trời chứng giám, ta tự điều chỉnh hành vi. Đó là cốt lõi của văn hóa phương Đông: kính Trời – trọng Đất – thương Người.
Rằm tháng Giêng – Thiên Quan ban phúc
Người Việt có câu: “Cúng lễ cả năm không bằng rằm tháng Giêng.” Đền chùa chiền đông đúc, hương khói nghi ngút ở ban thờ gia đình.
Rằm tháng Giêng là sự hội tụ tròn đầy của “tài” đã khai mở, “thực” đã vun bồi, “trí” đã soi sáng và “ý thức” đã tự điều chỉnh. Khi những điều ấy đủ đầy, “phúc” tự nhiên viên mãn.
Rằm tháng Giêng là sự hội tụ đỉnh sao cũng như lời khẳng định sâu sắc rằng: mỗi gia đình có “tài” đã khai mở, “thực” đã vun bồi, có sức khỏe để làm việc, có “trí” để soi sáng và vươn xa, có “ý thức” để điều chỉnh hành vi thì “phúc” đã tròn đầy hay “phúc” sẽ tự tìm về.
Nghi lễ rằm tháng Giêng cổ truyền của người Việt thường lễ ở ban thờ tại gia; lễ ở từ đường họ và lễ ở đình làng. Sau 3 lễ đó nhiều ra đình còn ra chùa hay đến những đền to, phủ lớn để cầu phúc.
Tháng Giêng – nghi lễ khai mở vận khí mới
Toàn bộ chuỗi nghi lễ tháng Giêng tạo thành một tiến trình rất logic:
Mùng 5 cầu Tài – khai thông vận khí, mở lối cho tài lộc.
Mùng 6 cầu Thực – vun bồi sự sống và minh triết.
Mùng 7 luận Công – soi lại nhân quả và hành vi.
Mùng 9 nghêng Ngọc Hoàng vân du – nhắc mình giữ lòng kính Trời.
Rằm ban Phúc – hướng tới viên mãn.
Đó không phải những ngày rời rạc, mà là hành trình chuyển hóa từ vật chất đến tinh thần. Tháng Giêng dạy ta rằng vận mệnh không hoàn toàn do may rủi, mà do cách ta học tập, rèn luyện và gieo nhân, dưỡng đức.
Khi đứng trước bàn thờ đầu năm, điều thiêng liêng nhất không phải là khói hương, mà là lòng thành kính, thanh tịnh của chính mình để nhận ra: Trời Đất bao la, đời người hữu hạn.
Những ngày mùng 5, mùng 6, mùng 7, mùng 9 và rằm tháng Giêng mỗi ngày đều chứa đựng một tầng nghĩa sâu sắc về cách ông cha nhìn nhận sự vận hành của tự nhiên và giá trị cuộc sống. Về tâm linh là cầu xin các bậc Thánh Thần, về trí tuệ là sự hiểu biết về các quy luật, về văn hóa là sự phong phú và đa dạng của sắc màu nhân sinh. Tâm linh có thể không tin vào sự tồn tại của Thánh thần, nhưng trí tuệ và văn hóa ta không thể phủ nhận sự chi phối của các quy luật tự nhiên tác động đến đời sống và thân tâm của mỗi con người.
Tiêu Dao