Trong rất nhiều gia đình hôm nay, tình yêu dành cho con cái được nói ra bằng một câu quen thuộc: “Ba mẹ làm vậy là vì thương con.” Câu nói ấy nghe thật ấm áp, thậm chí rất cao cả. Nhưng cũng chính nó đang che phủ một thực tế phũ phàng: nhiều đứa trẻ lớn lên không phải trong sự nâng đỡ, mà trong một hệ thống kiểm soát dày đặc được mang tên yêu thương.
Cha mẹ theo sát từng quyết định của con: học trường nào, chọn ngành gì, chơi với ai, chơi như thế nào, nên nghĩ thế nào về cuộc đời. Từ chuyện học hành, tình bạn, cảm xúc, sinh hoạt cho đến lựa chọn sống, con trẻ hiếm khi được phép trình bày ý kiến hay cảm xúc, chưa nói đến quyết định. Mọi sự can thiệp, quyết định ấy đều được bao bọc bằng một danh xưng rất đẹp: quan tâm.
Vấn đề không nằm ở việc cha mẹ lo lắng cho con mà nằm ở chỗ rất nhiều người lớn đã không còn phân biệt được đâu là chăm sóc, yêu thương, nâng đỡ, đâu là nuông chiều, kiểm soát và kìm kẹp.
Chăm sóc là tạo điều kiện, môi trường để con học tập và phát triển. Kiểm soát là sắp đặt để con không được đi chệch khỏi nỗi sợ của cha mẹ.
Nỗi sợ của nhiều bậc cha mẹ không nằm ở việc con sẽ thiếu thốn hay đau khổ, mà là sợ mất quyền kiểm soát và mất hình ảnh. Trong một xã hội coi thành công của con cái là thước đo giá trị của cha mẹ, mọi lựa chọn “khác chuẩn” của con đều bị cảm nhận như một mối đe dọa. Con rẽ hướng khác nghĩa là cha mẹ có thể bị đánh giá là nuôi dạy sai, là không đủ giỏi, không đủ đúng. Bên cạnh đó, Nhiều cha mẹ từng phải từ bỏ ước mơ, sống theo khuôn mẫu, chấp nhận hy sinh mà chưa từng được lựa chọn. Khi con cái muốn sống khác, những nỗi tiếc nuối, cay đắng và cảm giác bất công trong quá khứ bị đánh thức. Thay vì đối diện với phần đời chưa trọn vẹn của mình, họ chọn cách giữ con trong quỹ đạo an toàn quen thuộc
Đứa trẻ trong những gia đình ấy thường lớn lên rất “ngoan”. Ngoan theo nghĩa biết vâng lời, biết đoán ý, biết né tránh xung đột. Nhưng cái giá của sự ngoan ngoãn với cái “”tôi” bị treo lơ lửng. Nhiều người trẻ bước vào tuổi trưởng thành mà không biết tự chăm sóc mình, không biết mình thật sự muốn gì, không dám lựa chọn, không biết cách chịu trách nhiệm cho những việc mình làm và cho chính cuộc đời mình, bởi họ chưa bao giờ được phép làm, được phép thử, được phép sai và được phép nhận ra điều gì là sai, là đúng.
Điều đáng buồn là sự kiểm soát này hiếm khi xuất phát từ ác ý. Nó bắt nguồn từ nỗi bất an sâu sắc của người lớn trong một xã hội đầy biến động. Khi thế giới bên ngoài quá bất ổn, gia đình trở thành nơi cha mẹ cố giữ quyền kiểm soát tuyệt đối. Con cái, thay vì được bảo vệ và học cách tự bảo vệ, lại trở thành “vùng an toàn” cho nỗi sợ của người lớn.
Nhưng tình yêu không phải là sự chi phối trong mọi vấn đề của đứa trẻ. Một đứa trẻ được yêu thương là đứa trẻ được đào tạo đầy đủ về yêu thương, trách nhiệm, quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong mọi môi trường và mọi tình huống để tự tin vững vàng bước đi. Yêu thương đó là nền tảng của giáo dục, không phải sự theo dõi và kiểm soát từng hành vi.
Chúng ta đang chứng kiến một nghịch lý đau lòng: cha mẹ càng kiểm soát, con cái càng yếu đuối. Những người trẻ thiếu khả năng tự chăm sóc mình, lúng túng trước việc đưa ra quyết định, dễ hoang mang trước thất bại, sợ sai, sợ chịu trách nhiệm, sợ mọi người nhìn khác…
Trách nhiệm nuôi dạy con cái không chỉ là cho con ăn học đầy đủ, mà còn là trao lại cho con quyền được là một con người độc lập. Đó là trách nhiệm khó nhất, bởi nó đòi hỏi cha mẹ phải buông bớt quyền lực, phải chấp nhận rằng con có thể sai, có thể khác, có thể vấp ngã, thậm chí thất bại, nhưng đó chính là hành trình để con trưởng thành.
Chúng ta, những người bố người mẹ không thể sống thay cuộc đời của con. Yêu con là dám đối diện với nỗi sợ của chính mình, thay vì dùng con để trấn an nó.
Đã đến lúc người lớn cần đủ can đảm để tự hỏi lại mình: điều ta gọi là yêu thương có thật sự hướng về con, hay chỉ là nỗ lực giữ cho những nỗi sợ của chính ta được yên ổn? Câu hỏi ấy chạm đến phần mong manh nhất của vai trò làm cha mẹ, nơi tình yêu không còn thuần khiết mà pha lẫn lo âu, kỳ vọng và cả những vết thương chưa được gọi tên.
Nó không dễ đối diện, bởi trả lời trung thực đồng nghĩa với việc thừa nhận rằng đôi khi ta yêu con theo cách khiến con không thể lớn lên. Nhưng nếu không dám bước qua khoảnh khắc tự vấn ấy, tình thương sẽ âm thầm hóa thành sự kìm giữ. Và gia đình, thay vì là nơi nuôi dưỡng tự do nội tâm, lại trở thành chiếc lồng êm ái: đủ an toàn để không ngã, nhưng cũng đủ chật để không bao giờ có thể xòe đôi cánh.
Ưu Đàm