Trong nhiều năm nghiên cứu và quan sát con người, từ phòng đọc học thuật đến những va chạm rất đời trong xã hội, tôi dần nhận ra một nghịch lý quen thuộc: con người là đề tài được nói đến nhiều nhất, nhưng lại bị hiểu sai nhiều nhất. Ai cũng nói về tính cách, cảm xúc, bản chất. Nhưng để hiểu cho đúng và đủ, không chỉ cần tri thức, mà cần thời gian, trải nghiệm và một sự lắng lại đủ sâu.
Bản chất của mỗi con người thường bộc lộ rõ nhất qua tính cách và đời sống cảm xúc. Đó là điều hiển nhiên. Nhưng điều không hiển nhiên là: những gì ta nhìn thấy thường chỉ là phần nổi của một cấu trúc tâm lý – sinh học – xã hội vô cùng phức hợp. Nếu thiếu sự quan sát tinh tế và hiểu biết tâm lý, ta rất dễ nhầm lẫn giữa biểu hiện và cốt lõi, giữa phản xạ tức thời và bản tính lâu dài.
Con người không phải là một thực thể đơn tuyến. Khoa học hiện đại đã chỉ ra rằng mỗi cá nhân là một hệ thống động, nơi cơ thể sinh học, cảm xúc, tư duy, năng lượng tinh thần và môi trường sống luôn tác động qua lại. Một trạng thái cảm xúc kéo dài có thể làm thay đổi sinh lý; một áp lực môi trường có thể tái cấu trúc cách con người suy nghĩ và hành động. Những gì triết học cổ phương Đông gọi là Âm – Dương hay ngũ hành, dưới ánh sáng khoa học ngày nay, có thể được hiểu như nguyên lý cân bằng giữa các mặt đối lập: lý trí và cảm xúc, hành động và suy ngẫm, hướng ngoại và hướng nội, căng thẳng và hồi phục.
Chính tỷ lệ kết hợp khác nhau của những yếu tố này đã tạo nên tính cách riêng của mỗi người. Không có hai con người hoàn toàn giống nhau, bởi không có hai hệ cân bằng nội tại nào trùng khớp. Có người mạnh về hành động nhưng yếu trong phản tư; có người sâu sắc nội tâm nhưng khó biểu đạt ra bên ngoài. Khi xã hội vội vàng gắn nhãn mạnh hay yếu, hướng nội hay hướng ngoại, tích cực hay tiêu cực, ta vô tình giản lược một cấu trúc phức tạp thành những khái niệm nghèo nàn.
Từ góc nhìn nghiên cứu, tôi nhận thấy một sai lầm phổ biến là đánh giá con người dựa trên hành vi nhất thời hoặc lời nói bề mặt. Hành vi chỉ là kết quả cuối cùng của một chuỗi dài các quá trình: lịch sử cảm xúc, trải nghiệm thời thơ ấu, hệ giá trị được hấp thụ, trạng thái sinh lý hiện tại và áp lực môi trường. Một phản ứng nóng nảy có thể là dấu hiệu của tổn thương chưa được xử lý. Một vẻ ngoài lạnh lùng có thể che giấu nhu cầu kết nối sâu sắc. Nếu không nhìn đủ sâu, ta dễ phán xét thay vì thấu hiểu.
Triết học cổ từng nhấn mạnh vai trò của “khí chất”, thứ không nhìn thấy nhưng có thể cảm nhận. Ngày nay, tâm lý học và khoa học thần kinh gọi đó là tổ hợp giữa khí sắc cảm xúc, hệ thần kinh tự chủ và năng lượng tinh thần. Có những người bước vào một không gian là làm dịu nó xuống; có người lại khiến không khí trở nên căng thẳng dù không nói gì. Điều này không mang tính huyền bí, mà phản ánh trạng thái điều hòa hay rối loạn bên trong của hệ thần kinh họ.
Bởi vậy, muốn hiểu một con người, cần quan sát họ trong nhiều bối cảnh, nhiều trạng thái thời gian. Cách họ phản ứng khi thuận lợi khác với khi bị thách thức. Cách họ đối xử với người yếu thế khác với cách họ đối thoại với người có quyền lực. Và quan trọng không kém: cách họ đối xử với chính mình khi không ai nhìn thấy. Chỉ khi ghép nối những mảnh ấy, ta mới dần chạm đến bản tính thật.
Trong tất cả những phẩm chất mà con người theo đuổi, điều quý giá nhất không phải là sự vượt trội hay cực đoan, mà là sự cân bằng và điều hòa. Khoa học sức khỏe tâm thần đã chứng minh: những cá nhân có khả năng tự điều chỉnh tốt, tức biết khi nào tiến lên, khi nào dừng lại; khi nào bộc lộ, khi nào lắng nghe… thường có sức bền tâm lý cao hơn và khả năng thích nghi tốt hơn trước biến động. Trái lại, những người sống trong trạng thái cực đoan, dù là làm việc quá mức hay kiểm soát cảm xúc quá chặt, đều dễ rơi vào kiệt quệ.
Từ trải nghiệm cá nhân, tôi học được rằng sự trưởng thành không nằm ở việc loại bỏ cảm xúc “tiêu cực”, mà ở khả năng đặt chúng vào đúng vị trí. Giận dữ, sợ hãi, buồn bã không phải là kẻ thù, mà là tín hiệu sinh học và tâm lý. Khi được lắng nghe và chuyển hóa, chúng trở thành nguồn thông tin quý giá giúp ta hiểu mình và người khác sâu hơn. Khi bị dồn nén hoặc phủ nhận, chúng âm thầm phá vỡ sự cân bằng nội tại.
Đời sống hiện đại, với nhịp độ nhanh và áp lực hiệu suất, khiến con người dễ đánh mất sự điều hòa này. Ta được dạy cách làm nhiều hơn, nhanh hơn, giỏi hơn, nhưng ít khi được dạy cách cảm nhận, suy ngẫm và dừng lại. Hệ quả là một thế hệ nhiều kỹ năng nhưng mệt mỏi tinh thần, nhiều kết nối nhưng cô đơn nội tâm. Trong bối cảnh ấy, việc quay về hiểu bản chất con người không phải là hoài niệm triết lý, mà là nhu cầu thực tiễn để sống khỏe mạnh.
Sau quá trình quan sát và chiêm nghiệm, tôi tin rằng mục tiêu cao nhất của sự phát triển con người không phải là trở nên phi thường, mà là trở nên hài hòa. Một con người hài hòa là người biết lắng nghe thân thể mình, hiểu cảm xúc mình, dẫn dắt tư duy mình và đặt bản thân trong mối quan hệ lành mạnh với môi trường xung quanh. Đó không phải là trạng thái cố định, mà là một quá trình điều chỉnh liên tục.
Trong một thế giới ngày càng phân mảnh và cực đoan, sự hiểu biết sâu sắc về bản chất con người chính là điểm tựa để ta không đánh mất phương hướng. Nó giúp ta nhìn vượt qua bề mặt ồn ào để chạm đến phần người nguyên sơ, nơi sự cân bằng không phải là thỏa hiệp yếu đuối, mà là biểu hiện cao nhất của trí tuệ sống.
Tiêu Dao