“À, nay con học một thầy, quân hàm cao và cũng lớn tuổi rồi. Thầy phê phán và đánh đồng mọi thứ là mê tín dị đoan. Nghe giống hệt bài viết trong nhóm của mẹ hôm trước, cái bài mà mẹ phải lên tiếng ấy. Một người có địa vị xã hội và được mọi người kính trọng như vậy mà phát ngôn thiếu hiểu biết như thế thì xã hội đi về đâu?”
Tôi không quá ngạc nhiên vì những phát ngôn như thế trong xã hội, nghịch lý là những nhận định và phát ngôn như thế thường đến từ những người có cuộc sống khá thuận lợi, thành công và có vị thế nhất định trong xã hội. Nhưng câu nói “một người có địa vị xã hội và được mọi người kính trọng như vậy mà phát ngôn thiếu hiểu biết như thế thì xã hội đi về đâu?” lại đến từ một cô gái chưa đến hai mươi tuổi làm cho tôi phải nhìn nhận lại vấn đề này. Vấn đề ở đây không còn nằm ở những nhận định và ý kiến cá nhân, mà ở sức lan tỏa của nó tới xã hội và nhất là giới trẻ.
Khi một người bình thường phát ngôn ở góc nhìn không đầy đủ, hệ quả có thể không có hoặc tác động nhỏ. Nhưng khi một người có uy tín xã hội, có tầm ảnh hưởng, nhất là trong hệ thống giáo dục nói điều thiếu chuẩn mực, điều đó có thể định hình nhận thức của cả một thế hệ.
Việc đánh đồng toàn bộ đời sống tâm linh, tín ngưỡng với “mê tín dị đoan” là một cách nhìn phiến diện, thiếu khoa học và giản lược đến mức cực đoan. Nó bỏ qua hàng nghìn năm lịch sử hình thành và phát triển của văn hóa nhân loại.
Nếu chỉ là mê tín, không thể tồn tại những công trình kiến trúc tôn giáo vĩ đại, các lễ hội tín ngưỡng, các triết lý nhân sinh, các di sản văn hóa được thế giới công nhận. Nếu chỉ là mê tín, làm sao những hệ giá trị đạo đức như hiếu nghĩa, tôn sư trọng đạo, kính trên nhường dưới… vốn gắn liền với nền tảng tín ngưỡng, tôn giáo, có thể duy trì xã hội ổn định qua nhiều thế kỷ?
Tâm linh, tín ngưỡng và tôn giáo được nhìn nhận như những hiện tượng văn hóa – xã hội phức hợp. Chúng vừa có chức năng điều chỉnh tâm lý (giúp con người vững tin khi đối diện bất trắc), vừa có chức năng trau dồi đạo đức (định hướng hành vi), vừa có chức năng cố kết cộng đồng. Đánh đồng tất cả thành “mê tín” là phủ nhận cả một hệ tư tưởng, hệ giá trị.
Tất nhiên, chúng ta cũng không thể phủ nhận sự tồn tại của mê tín, bởi bất kỳ hệ thống niềm tin nào cũng có nguy cơ bị lợi dụng, bị thương mại hóa hoặc bị biến tướng. Nhưng mê tín là mặt trái – không phải bản chất, giống như khoa học có thể bị dùng cho mục đích hủy diệt, kinh tế thị trường có thể tạo ra sự phân hóa và bất bình đẳng, mạng xã hội có thể lan truyền và dẫn dắt thông tin dư luận sai lệch… thì tín ngưỡng cũng có thể xuất hiện những biểu hiện tiêu cực. Vấn đề cốt lõi là cách quản trị, giáo dục và nhận thức, chứ không phải ở sự tồn tại của niềm tin.
Khoa học chân chính không phủ định niềm tin: nó phân tích, lý giải và đặt niềm tin vào bối cảnh văn hóa – xã hội cụ thể. Một thái độ khoa học đúng nghĩa không phải là phủ nhận tuyệt đối, mà là phân biệt rạch ròi giữa giá trị văn hóa và hành vi lợi dụng.
Người có vị trí và tầm ảnh hưởng xã hội, dù trong quân đội, giáo dục hay bất kỳ lĩnh vực nào, đều mang theo trách nhiệm lớn hơn trong lời nói. Vì phát ngôn của họ không đơn thuần là quan điểm cá nhân mà còn mang tính lan truyền và định hướng.
Giới trẻ hôm nay đang sống trong thời đại thông tin mở. Các em cần được trang bị tư duy phản biện, khả năng nhìn đa chiều, thay vì tiếp nhận một chiều những nhận định áp đặt. Khi một người thầy, đặc biệt là người có uy tín, đưa ra kết luận cực đoan mà không phân tích đầy đủ bối cảnh lịch sử, văn hóa, thì vô hình trung đã thu hẹp không gian tư duy của học trò, đưa các em vào tư duy định kiến. Giáo dục không phải là áp đặt một hệ giá trị duy nhất, mà là mở ra góc nhìn toàn diện về một vấn đề cho giới trẻ.
Chỉ cần nhìn vào hệ thống di sản văn hóa của nhân loại, chúng ta sẽ thấy phần lớn có nguồn gốc từ đời sống tín ngưỡng và tôn giáo: đền đài, chùa chiền, thánh đường, lễ hội, nghệ thuật nghi lễ, triết học tâm linh… Những giá trị ấy không chỉ có ý nghĩa tôn giáo mà còn mang giá trị thẩm mỹ, lịch sử và nhân học.
Ở Việt Nam, các lễ hội truyền thống, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thờ Mẫu, thờ Thành hoàng… không đơn thuần là thực hành tâm linh mà là cấu trúc bảo tồn ký ức cộng đồng. Nếu gọi tất cả là “mê tín”, thì vô hình trung chúng ta đã phủ nhận bản sắc và căn tính văn hóa của cả dân tộc. Xã hội phát triển bền vững cần những con người thấu hiểu và trân trọng giá trị cốt lõi của truyền thống cũng như nhận định và loại bỏ hành vi lợi dụng niềm tin của cộng đồng.
Giới trẻ hôm nay rất cần những tư duy nhận định và phản biện như vậy: không phủ nhận, không tin tưởng mù quáng mà luôn hiểu rằng mọi sự vật, hiện tượng xã hội đều có hai mặt. Tâm linh tín ngưỡng có giá trị văn hóa – đạo đức sâu sắc, nhưng cũng có nguy cơ biến tướng và bị lợi dụng. Nhiệm vụ của thế hệ trẻ không phải là đứng về phía phủ nhận hay bênh vực cực đoan, mà là học cách phân tích. Định hướng giới trẻ có cái nhìn tích cực và các hành xử đúng đắn là trách nhiệm của thế hệ đi trước.
Phê phán mê tín là cần thiết. Nhưng phê phán phải đi kèm phân tích. Phải chỉ ra đâu là thực hành văn hóa chính đáng, đâu là hành vi lợi dụng, đâu là hành vi mê tín… Nếu không, sự phủ nhận toàn diện có thể dẫn đến sự đứt gãy trong nhận thức văn hóa. Nhất là những phát ngôn từ những người định hướng tư duy và những người có tầm ảnh hưởng…
Niềm tin, cũng như mọi giá trị xã hội khác, luôn có hai mặt, hiểu rõ bản chất để gìn giữ phần tinh hoa và điều chỉnh phần lệch lạc. Chỉ khi đó, giới trẻ mới có được cái nhìn khách quan, vững vàng giữa những phát ngôn tưởng chừng rất “chắc chắn” nhưng thực chất còn nhiều khoảng trống.
Tiêu Dao