Có một câu hỏi mà ta hiếm khi tự đặt ra một cách nghiêm túc, dù nó âm thầm theo ta suốt cuộc đời: Trong mắt người khác, tôi là ai? Ta thường bận rộn sống, bận rộn giải thích bản thân, bận rộn chứng minh mình không phải là những gì người khác hiểu lầm. Nhưng rất ít khi ta dừng lại để lắng nghe: hình ảnh về tôi trong người khác được hình thành như thế nào, và nó đang phản chiếu điều gì từ bên trong tôi?
Người khác không nhìn thấy toàn bộ con người ta. Họ chỉ thấy những gì ta để lộ ra: cách ta nói chuyện, phản ứng, lựa chọn im lặng hay lên tiếng, cách ta đối xử khi thuận lợi và khi bất an. Nhưng chính từ những mảnh ghép ấy, họ ghép nên một “phiên bản tôi” trong tâm trí họ. Phiên bản đó có thể rất khác với cách ta tự nhìn mình, nhưng nó không hoàn toàn vô căn cứ.
Có người nghĩ tôi mạnh mẽ, trong khi tôi biết mình đã rất sợ. Có người cho rằng tôi lạnh lùng, trong khi tôi chỉ đang cố giữ khoảng cách để không bị tổn thương. Có người thấy tôi dễ chịu, nhưng không biết tôi đã học cách nhẫn nhịn từ những va chạm không mấy dễ dàng trong quá khứ. Những nhận định ấy, dù đúng hay sai, đều không xuất hiện từ hư không. Chúng được hình thành từ những gì ta lặp đi lặp lại đủ lâu để trở thành “tính cách” trong mắt người khác.
Tâm lý học gọi đó là bản sắc xã hội, phần con người ta được nhìn nhận thông qua tương tác. Nó không phải là bản chất trọn vẹn, nhưng là một lát cắt có thật. Và nếu ta đủ thành thật để quan sát, ta sẽ nhận ra: cách người khác thường thấy ta chính là kết quả của cách ta đã học để tồn tại trong đời sống này.
Nếu nhiều người thấy ta là người mạnh, có thể ta đã quen gánh vác và hiếm khi cho phép mình yếu đuối. Nếu ta thường bị nhìn như người khó gần, có thể ta đã dựng lên ranh giới dày để tự bảo vệ. Nếu ta hay được xem là người dễ dãi, có thể ta đã quá quen với việc làm vừa lòng người khác để giữ hòa khí. Những hình ảnh ấy không phải là bản án, mà là dấu vết của những chiến lược sống từng giúp ta đi qua một giai đoạn nào đó.
Vấn đề không nằm ở việc người khác hiểu ta đúng hay sai, mà nằm ở chỗ: ta có đủ tỉnh táo để thấy mình đang phát ra tín hiệu gì hay không. Bởi con người không chỉ giao tiếp bằng lời nói, mà bằng nhịp cảm xúc, bằng năng lượng, bằng cách hiện diện. Người khác cảm nhận ta trước khi họ kịp lý giải ta. Có một sự thật không mấy dễ chịu: người khác thường phản ứng với ta không phải vì con người sâu bên trong ta, mà vì phần ta đang đưa ra ngoài. Và phần đó, dù vô thức, vẫn là một lựa chọn. Có thể ta chọn im lặng thay vì nói ra nhu cầu. Có thể ta chọn hài hước để che đi nỗi buồn. Có thể ta chọn kiểm soát để tránh cảm giác bất an. Những lựa chọn ấy, lặp lại đủ lâu, trở thành hình ảnh.
Khi ta bắt đầu để ý đến cách mình được nhìn nhận, không phải để chỉnh sửa bản thân cho vừa mắt người khác, mà để hiểu mình hơn. Vì sao tôi lại luôn xuất hiện theo cách này? Điều gì trong tôi đang cần được bảo vệ, được công nhận, hay được che giấu? Những câu hỏi ấy đưa ta về cốt lõi, nơi bản sắc thật không nằm ở vai diễn, mà ở động cơ phía sau vai diễn.
Có lúc, ta sẽ nhận ra một khoảng cách đau lòng giữa con người ta nghĩ mình là và con người người khác cảm nhận. Nhưng khoảng cách đó không phải để ta tự trách. Nó chỉ ra nơi ta đã sống quá lâu trong một vai trò mà quên mất mình có thể sống khác đi. Ta không cần phủ nhận những gì người khác thấy. Ta chỉ cần hiểu vì sao họ thấy như vậy.
Điều quan trọng là học cách phân biệt giữa hình ảnh và bản chất. Hình ảnh có thể thay đổi khi ta thay đổi cách hiện diện. Bản chất thì sâu hơn, lặng hơn, và cần thời gian để chạm tới. Nhưng nếu ta không quan sát hình ảnh, ta sẽ không bao giờ biết mình đang xa bản chất đến đâu. Không ai có thể được tất cả mọi người hiểu đúng. Mỗi người nhìn ta qua lăng kính trải nghiệm của chính họ. Có người nhìn thấy ở ta điều họ thiếu. Có người phản chiếu lên ta nỗi sợ hay kỳ vọng của họ. Vì vậy, việc người khác thấy ta là ai không phải là chân lý tuyệt đối, mà là dữ liệu. Và dữ liệu chỉ có giá trị khi ta biết chọn lọc và suy ngẫm.
Khi ta đủ vững vàng, ta không còn vội vã sửa mình theo ánh nhìn bên ngoài. Ta lắng nghe, nhưng không lệ thuộc. Ta nhận ra điều gì thuộc về mình, điều gì chỉ là câu chuyện của người khác. Từ đó, ta bắt đầu sống chủ động hơn với cách mình hiện diện: nói rõ hơn khi cần, lùi lại khi nên, và trung thực hơn với cảm xúc thật. Cuối cùng, câu hỏi “Người khác thường thấy tôi là ai?” không nhằm để ta tìm một danh xưng mới, mà để ta quay về câu hỏi sâu hơn: Tôi đang sống gần hay xa với chính mình? Khi ta sống đúng với giá trị và giới hạn của mình, hình ảnh bên ngoài có thể không hoàn hảo, nhưng sẽ nhất quán. Và sự nhất quán ấy mang lại một cảm giác rất khác: nhẹ nhõm.
Ta không cần ai hiểu mình hoàn toàn. Chỉ cần mình hiểu vì sao mình lại được nhìn như thế. Khi hiểu được điều đó, ta không còn bị ánh nhìn của người khác dẫn dắt, mà dùng nó như một tấm gương. Không để soi lỗi, mà để soi đường – con đường trở về với con người thật, giản dị và đủ đầy bên trong mình.
Tiêu Dao