Con người từ lâu vẫn tin rằng mình là sinh vật có lý trí. Ta tin các quyết định của mình được hình thành từ suy nghĩ tỉnh táo, phân tích logic và ý chí tự do. Thế nhưng, nếu quan sát lịch sử nhân loại, các bi kịch chính trị, những sai lầm kinh tế, các đổ vỡ trong quan hệ cá nhân và cả những quyết định hủy hoại chính đời mình, ta sẽ nhận ra một nghịch lý sâu sắc: con người không thiếu thông minh, nhưng lại thường xuyên thiếu sáng suốt.
Trong tâm lý học hiện đại, đặc biệt qua các phân tích của Robert Greene, hiện tượng này được gọi là quy luật của sự thiếu sáng suốt. Đây không phải là một khuyết điểm cá nhân, mà là một quy luật phổ quát chi phối hành vi con người. Hiểu được quy luật này không chỉ giúp ta nhìn người rõ hơn, mà quan trọng hơn, giúp ta nhìn lại chính mình với sự tỉnh thức cần thiết.
Sự thiếu sáng suốt là gì?
Sự thiếu sáng suốt không đồng nghĩa với ngu dốt, kém hiểu biết hay thiếu học vấn. Trên thực tế, rất nhiều người thông minh, thành đạt, có địa vị cao lại chính là những người mắc sai lầm nghiêm trọng nhất. Sự thiếu sáng suốt là trạng thái trong đó con người mất khả năng nhìn nhận sự việc một cách khách quan, toàn diện và dài hạn, đặc biệt khi cái tôi, cảm xúc hoặc lợi ích cá nhân bị kích hoạt.
Khi thiếu sáng suốt, con người không còn tìm kiếm sự thật, mà tìm kiếm sự xác nhận cho điều mình muốn tin. Lý trí không còn đóng vai trò dẫn dắt, mà trở thành công cụ biện hộ cho những thôi thúc cảm xúc đã hình thành từ trước. Nói cách khác, con người không hành động như một nhà khoa học trung lập, mà như một luật sư nội tâm luôn bảo vệ “thân chủ” là chính mình.
Cơ chế tạo ra sự thiếu sáng suốt
Sự thiếu sáng suốt không phải là hiện tượng ngẫu nhiên, mà là kết quả của cấu trúc tâm lý và sinh học của con người. Nghiên cứu thần kinh học cho thấy, trung tâm xử lý cảm xúc (khu vực não bò sát và não thú) phản ứng nhanh hơn rất nhiều so với vỏ não trước trán, nơi đảm nhiệm tư duy logic và kiểm soát hành vi. Khi ta sợ hãi, tức giận, ham muốn hay bị tổn thương lòng tự trọng, cảm xúc lập tức chiếm quyền điều khiển. Lý trí chỉ xuất hiện sau đó để hợp thức hóa hành vi đã được quyết định.
Bên cạnh đó, con người có một nhu cầu tâm lý mạnh mẽ là bảo vệ hình ảnh bản thân. Ta muốn tin rằng mình là người đúng đắn, sáng suốt và có giá trị. Vì vậy, não bộ có xu hướng loại bỏ những thông tin gây tổn hại đến cái tôi, đồng thời phóng đại những dữ kiện có lợi cho hình ảnh cá nhân. Chính cơ chế tự vệ này khiến con người dễ rơi vào ảo tưởng về năng lực phán đoán của mình.
Ngoài ra, con người tiến hóa trong môi trường sinh tồn ngắn hạn, nơi phản ứng nhanh quan trọng hơn suy nghĩ dài hạn. Hệ quả là ta đánh giá quá cao lợi ích trước mắt và đánh giá thấp những hậu quả lâu dài. Sự thiếu sáng suốt vì thế thường xuất hiện mạnh mẽ nhất trong những quyết định mang tính bốc đồng nhưng lại có ảnh hưởng lâu dài.
Biểu hiện của sự thiếu sáng suốt
Sự thiếu sáng suốt hiếm khi biểu hiện dưới dạng mù quáng hoàn toàn. Trái lại, nó thường mang dáng vẻ rất “hợp lý”. Con người có thể trở nên quá tự tin vào khả năng nhìn người và đánh giá tình huống của mình. Ta tin rằng mình “đã hiểu rõ”, “đã cân nhắc kỹ”, trong khi thực tế chỉ đang nhìn thấy một phần nhỏ của bức tranh.
Một biểu hiện phổ biến khác là sự kháng cự mạnh mẽ trước những ý kiến trái chiều. Những lời cảnh báo, phê bình hoặc dữ liệu không phù hợp với mong muốn cá nhân thường bị xem là tiêu cực, ác ý hoặc thiếu hiểu biết. Thay vì xem đó là tín hiệu cần suy ngẫm, ta phản ứng bằng cảm xúc phòng vệ.
Trong các mối quan hệ, sự thiếu sáng suốt khiến con người dễ lý tưởng hóa người khác, bỏ qua những dấu hiệu cảnh báo rõ ràng. Ta yêu không phải con người thật, mà là hình ảnh do chính mình dựng lên. Khi sự thật dần lộ diện, ta không điều chỉnh nhận thức, mà cố gắng bóp méo thực tế để bảo vệ niềm tin ban đầu.
Sự thiếu sáng suốt chi phối xã hội như thế nào?
Ở vị thế quyền lực, sự thiếu sáng suốt là nguyên nhân sâu xa của nhiều thảm họa. Những nhà lãnh đạo thiếu sáng suốt thường bao quanh mình bằng những người nói điều họ muốn nghe, loại bỏ các tiếng nói phản biện và ra quyết định dựa trên sĩ diện cá nhân hơn là dữ liệu thực tế. Lịch sử cho thấy nhiều đế chế sụp đổ không phải vì thiếu tài nguyên, mà vì người đứng đầu không còn khả năng nhìn thấy sự thật.
Trong đời sống cá nhân, sự thiếu sáng suốt khiến con người lặp đi lặp lại cùng một sai lầm dưới những hình thức khác nhau. Ta đổi môi trường, đổi mối quan hệ, đổi công việc, nhưng vẫn gặp những kết cục quen thuộc, bởi vì điều cần thay đổi không nằm ở hoàn cảnh, mà ở cách ta nhìn nhận chính mình.
Nhận diện sự thiếu sáng suốt
Nhận diện sự thiếu sáng suốt ở người khác tương đối dễ. Một người thường xuyên thiếu sáng suốt thường phản ứng cảm xúc mạnh trước phê bình, có xu hướng đổ lỗi, không học được từ sai lầm và luôn tin rằng mình là nạn nhân của hoàn cảnh. Tuy nhiên, nhận diện sự thiếu sáng suốt ở chính mình lại là thử thách lớn nhất.
Một dấu hiệu quan trọng là khi ta cảm thấy quá chắc chắn về một quyết định trong lúc đang xúc động mạnh. Khi ta không còn kiên nhẫn lắng nghe quan điểm khác, khi ta vội vàng hành động để chứng minh mình đúng, đó thường là lúc sự sáng suốt đã bị che mờ. Khả năng tự đặt câu hỏi về động cơ của chính mình chính là ranh giới giữa trí tuệ và ảo tưởng.
Con đường để trở nên sáng suốt hơn
Sự sáng suốt không phải là trạng thái cố định, mà là một năng lực cần được rèn luyện liên tục. Bước đầu tiên là học cách tạo khoảng cách với cảm xúc. Những quyết định quan trọng không nên được đưa ra khi ta đang tức giận, sợ hãi hay quá hưng phấn. Thời gian không giải quyết mọi vấn đề, nhưng nó làm lộ ra những điều cảm xúc đang che giấu.
Tiếp theo là rèn luyện khả năng quan sát bản thân một cách trung thực. Thay vì hỏi “Tôi đúng hay sai?”, câu hỏi hữu ích hơn là “Điều gì trong tôi đang bị kích hoạt?”. Khi hiểu được động cơ cảm xúc phía sau suy nghĩ của mình, ta bắt đầu lấy lại quyền kiểm soát.
Cuối cùng, sự sáng suốt gắn liền với tầm nhìn dài hạn. Người sáng suốt không chỉ hỏi “Điều này có lợi cho tôi bây giờ không?”, mà còn hỏi “Nó sẽ dẫn tôi đến đâu trong năm năm, mười năm nữa?”. Khả năng nhìn xa chính là thước đo thực sự của trí tuệ.
Quy luật của sự thiếu sáng suốt không phải là lời lên án con người, mà là một lời nhắc nhở tỉnh táo. Hiểu được quy luật này giúp ta bớt phán xét người khác và cảnh giác hơn với chính mình. Trong một thế giới đầy kích thích, cám dỗ và nhiễu loạn thông tin, sự sáng suốt không phải là điều hiển nhiên, mà là một dạng kỷ luật nội tâm.
Người thực sự sáng suốt không phải là người luôn đúng, mà là người đủ can đảm để nhận ra khi nào mình có thể đang sai. Và chính khoảnh khắc đó, con người mới thực sự bắt đầu trưởng thành.
Tiêu Dao