Tâm linh vốn là trợ lực giúp con người hiểu sâu hơn về chính mình và sống có trách nhiệm hơn với đời sống. Nhưng trong xã hội hiện nay, nó đang bị biến dạng thành một lối thoát tinh vi khỏi thực tại. Những câu nói như “mọi thứ là do nghiệp”, “hãy buông bỏ”, hay “vũ trụ sẽ lo” được lặp lại ngày càng nhiều và dễ dàng, không phải để soi sáng con người, mà để làm dịu cảm giác bất lực và né tránh hành động.
Khi thất bại được quy hết cho nghiệp, con người không còn phải đối diện với sai lầm của mình. Khi đau khổ được gọi tên là “bài học của vũ trụ”, người ta không còn phải đặt câu hỏi về cách hành xử của mình, về những nguyên nhân thực tại đã được bỏ qua. Tâm linh, trong trường hợp này, không còn là con đường tỉnh thức mà trở thành một loại thuốc an thần tinh thần, giúp con người chấp nhận thực tại mà không cần thay đổi nó.
Về mặt tâm lý học, đây là một dạng né tránh rất phổ biến: dùng khái niệm trừu tượng để không phải chạm vào cảm xúc khó chịu và trách nhiệm cá nhân. Thay vì nhìn thẳng vào nỗi sợ, sự yếu đuối hay những hành vi cần điều chỉnh, con người chọn tin rằng mọi thứ đã được “an bài”. Cảm giác nhẹ nhõm có thể đến ngay, nhưng cái giá phải trả là sự tê liệt ý chí và khả năng học hỏi, trưởng thành.
Nguy hiểm hơn, tâm linh né tránh không chỉ làm tổn hại cá nhân mà còn làm xói mòn tinh thần xã hội. Khi bất công được giải thích bằng “nghiệp riêng của mỗi người”, sự dấn thân trở thành vô nghĩa. Khi nỗi đau của người khác bị “tâm linh hóa” “mỗi người cần trải qua bài học của mình”, “không cẩn thận sẽ bị gánh nghiệp của người khác”, lòng trắc ẩn bị thay thế bằng sự thờ ơ có vẻ đạo mạo. Một xã hội như vậy không thiếu người nói về tỉnh thức, nhưng lại thiếu những con người dám chịu trách nhiệm.
Điều nghịch lý là các truyền thống tâm linh lớn chưa bao giờ cổ vũ cho sự thụ động. Phật giáo nói đến nghiệp như một lời nhắc về trách nhiệm đối với hành vi, không phải sự cam chịu. Kitô giáo đặt đức tin song hành với hành động. Tâm linh chân chính luôn đi kèm với đạo đức và dấn thân, chứ không tách rời khỏi đời sống thực.
Sự lan rộng của tâm linh né tránh phản ánh một xã hội mệt mỏi, nơi con người bị quá tải bởi áp lực và mất niềm tin vào khả năng thay đổi. Trong bối cảnh đó, những thông điệp “không cần làm gì cả” trở nên hấp dẫn. Nhưng chính sự dễ chịu ấy lại là dấu hiệu cảnh báo. Mọi con đường trưởng thành thật sự đều đòi hỏi đối diện, không phải trốn chạy.
Tâm linh không sai. Sai là cách con người dùng nó để hợp thức hóa sự bất lực và đau khổ của mình. Một niềm tin tâm linh lành mạnh không làm con người nhẹ trách nhiệm hơn, mà làm họ ý thức sâu sắc hơn về từng lựa chọn, từng hành động. Nó không dạy ta quay lưng với đời sống, mà giúp ta đủ vững để bước vào đời sống một cách tỉnh táo.
Tỉnh thức không phải là buông xuôi và chờ đợi vũ trụ. Tỉnh thức là dám nhìn thẳng vào thực tại, dám nhận phần trách nhiệm của mình, và dám hành động, dù chậm, dù khó, nhưng là hành động thật. Khi tâm linh được trả về đúng vị trí ấy, nó không còn là chỗ trốn, mà trở thành sức mạnh nội tâm giúp con người sống có ý nghĩa và nhân phẩm hơn.
Ưu Đàm