Xã hội ngày nay, khi con người có thể kết nối với cả thế giới chỉ bằng một một cái vuốt tay, một cái nhấp chuột, nhưng lại ngày càng xa rời chính mình. Câu chuyện về văn hóa không còn chỉ là chuyện của di sản, lễ hội hay ký ức quá khứ. Văn hóa, ở tầng cơ bản nhất, là nơi định hình căn tính, cách con người cảm nhận cuộc sống, ứng xử với cộng đồng và giữ cho tinh thần không bị chao đảo, khủng hoảng giữa những biến động của thời đại.
Có lẽ cũng vì nhìn thấy điều đó mà bà Đàm Lan – nhà nghiên cứu văn hóa, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Phát triển Tri thức Cộng đồng – đã dành nhiều năm nghiên cứu và theo đuổi một hướng đi: kết nối giữa văn hóa truyền thống Việt Nam với sức khỏe tinh thần của con người ngày nay, đặc biệt là giới trẻ.
Bà Đàm Lan – Nhà Nghiên cứu Văn hóa
Con đường nghiên cứu của bà bắt đầu từ những quan sát rất đời thường. Khi xã hội phát triển nhanh, vật chất đầy đủ hơn, con người lại đối mặt với nhiều khủng hoảng tinh thần hơn bao giờ hết: cảm giác mất phương hướng, cô đơn, trống rỗng, áp lực thành công, không có mục tiêu sống, đứt gãy kết nối gia đình và cộng đồng… Người trẻ hôm nay có nhiều thông tin, nhưng lại thiếu nền tảng để hiểu chính mình; họ có nhiều công cụ giao tiếp, nhưng lại khó chạm tới sự bình an nội tâm. Và đây không còn là vấn đề cá nhân mà nó là vấn đề của văn hóa và xã hội.
Văn hóa không phải là những gì được lưu giữ trong bảo tàng, trong sách vở hay xuất hiện trong các dịp lễ hội; văn hóa tồn tại trong cách con người sống, cách họ nhìn nhận bản thân, nhìn nhận sự việc, cách họ đối diện với biến cố, với đau khổ, mất mát và ý nghĩa cuộc đời. Khi những giá trị nền tảng bị đứt gãy, đời sống tinh thần cũng trở nên yếu ớt, mong manh hơn. Chính vì vậy, trong nhiều năm nghiên cứu và hoạt động, bà luôn theo đuổi một mục tiêu: đưa văn hóa trở về đúng vị trí của nó trong đời sống con người – không phải như một khẩu hiệu bảo tồn, phát huy mà như một nguồn lực chữa lành và tái tạo tinh thần xã hội
Một trong những dấu ấn nổi bật của bà là vai trò Chủ nhiệm dự án phim Mẹ Việt – Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Với nhiều người, tín ngưỡng thờ Mẫu thường chỉ được nhìn như một thực hành dân gian hay một loại hình tín ngưỡng bản địa. Nhưng dưới góc nhìn nghiên cứu văn hóa, bà Đàm Lan nhận thấy trong đó một hệ giá trị tinh thần rất sâu của người Việt: tinh thần bao dung, sự kết nối cộng đồng, lòng biết ơn cội nguồn và đặc biệt là nhu cầu được chở che về mặt tâm thức, tinh thần của con người.
Bà không tiếp cận tín ngưỡng theo hướng thần bí hóa, mà tiếp cận như một hiện tượng văn hóa – tâm lý – xã hội. Theo bà, những thực hành tín ngưỡng tồn tại hàng trăm năm không chỉ vì niềm tin, mà vì chúng đáp ứng một nhu cầu tinh thần rất thật của con người, đó là khi xã hội càng hiện đại, nhu cầu tìm kiếm điểm tựa tinh thần càng trở nên mạnh mẽ. Nếu không hiểu đúng, con người dễ rơi vào mê tín cực đoan hoặc phủ nhận hoàn toàn các giá trị văn hóa truyền thống. Cả hai thái cực đó đều tạo ra khoảng trống tinh thần nguy hiểm. Ở bà Đàm Lan, người ta thấy rõ một cách tiếp cận dung hòa: tôn trọng khoa học, nhưng không tách rời đời sống tinh thần và chiều sâu văn hóa của dân tộc.
Tư duy đó cũng thể hiện rõ trong các công trình nghiên cứu và xuất bản của bà. Cuốn sách Hiểu mình yêu mình, hiểu người dùng người không chỉ nói về kỹ năng giao tiếp hay phát triển bản thân theo kiểu phổ thông. Điều bà hướng tới là giúp con người hiểu cấu trúc tâm lý và cơ chế ứng xử của chính mình trong các mối quan hệ. Bởi theo bà, rất nhiều xung đột trong đời sống bắt nguồn từ việc con người không hiểu bản thân, không hiểu cảm xúc, nhu cầu và những tổn thương bên trong mình.
Sách Giáo trình Du lịch Tâm linh
Xã hội ngày nay, nơi con người ngày càng dễ rơi vào trạng thái so sánh, áp lực và mất kết nối nội tâm, việc “hiểu mình” trở thành một năng lực quan trọng không kém tri thức hay kỹ năng nghề nghiệp. Một người có thể thành công về vật chất nhưng vẫn bất ổn tinh thần nếu không có khả năng đối thoại với chính mình. Và khi không hiểu mình, con người cũng rất khó thực sự hiểu người khác.
Không dừng lại ở nghiên cứu học thuật, bà Đàm Lan còn dành nhiều tâm huyết cho giáo dục và phát triển cộng đồng. Là tác giả sách Giáo trình du lịch tâm linh, bà theo đuổi cách tiếp cận giúp con người nhìn du lịch văn hóa – tâm linh không chỉ như hoạt động tham quan, mà là hành trình hiểu sâu hơn về lịch sử, tín ngưỡng và bản sắc dân tộc. Theo bà, nếu được tiếp cận đúng, những không gian văn hóa tâm linh có thể giúp con người sống chậm lại, kết nối với cội nguồn và tái cân bằng tinh thần trong đời sống hiện đại đầy áp lực. Điều đáng trân trọng ở bà không hẳn ở tri thức nghiên cứu, mà ở sự kiên trì theo đuổi những giá trị bền vững trong một thời đại mà mọi thứ thay đổi rất nhanh.
Hiện nay, với vai trò Chủ nhiệm dự án Văn hóa đối nội – dự án hướng tới nâng cao sức khỏe tinh thần cho giới trẻ Việt Nam – bà tiếp tục tập trung vào một vấn đề đang ngày càng cấp thiết: làm sao để người trẻ có một nền tảng tinh thần lành mạnh giữa thời đại công nghệ và biến động xã hội.
Theo bà, sức khỏe tinh thần không thể chỉ giải quyết bằng trị liệu cá nhân hay những lời khuyên động lực ngắn hạn. Nó cần được xây dựng từ nền tảng văn hóa sống, từ những kiến thức cơ bản về tự nhiên, về con người, về vùng đất. Bởi một cộng đồng thiếu kết nối, một xã hội quá coi trọng thành tích nhưng xem nhẹ đời sống tinh thần sẽ rất dễ tạo ra những thế hệ cô đơn và kiệt quệ từ bên trong. Vì vậy, điều bà hướng tới không chỉ là chữa lành từng cá nhân, mà là góp phần xây dựng lại môi trường văn hóa giúp con người được sống cân bằng hơn, nhân văn hơn và hiểu chính mình hơn.
Văn hóa không đơn thuần là chuyện của quá khứ, văn hóa là thứ quyết định con người sẽ trở thành ai trong tương lai. Và hành trình mà bà Đàm Lan đang theo đuổi, ở một tầng sâu hơn, không đơn thuần là nghiên cứu văn hóa dân tộc. Đó là hành trình đi tìm lại căn cước tinh thần cho con người Việt Nam trong thời đại hiện đại hóa đầy biến động – nơi con người cần không chỉ tri thức để phát triển, mà còn cần chiều sâu văn hóa để không đánh mất chính mình.
Tuệ Chân